Tin Tuc khap noi

Giáo hội kiểu Việt Nam (Phần 2)
Jacek Dziedzina (Bến Việt dịch từ nguyên bản tiếng Ba Lan)

Phần 2.- Tìm hiểu Giáo Hội Việt-Nam

30 năm để thụ phong linh mục

Cảnh vận hành trên đường phố Hà Nội phải được cho vào Danh sách Di sản Thế giới UNESCO. Kể cả ở những vùng Cận Đông, tôi cũng chưa bao giờ chứng kiến sự hỗn loạn trong phương cách vận hành tương tự như trên đường phố Việt Nam mà không gây tai nạn. Trong chuỗi xe gắn máy bất tận có khi có xe chở tủ tường cao hai mét hoặc mang con lợn ỉn bị trói đạp chân tứ phía, hoặc đèo theo dân du lịch thèm ấn tượng. Tất cả di chuyển theo phương cách đơn giản: tài xế không cần nghĩ có đi được hay không, mà chỉ quan tâm có cần đi hay không. Điều đó lý giải vì sao các ông tài lái xe máy ngược dòng đường một chiều hoặc len lỏi trên vỉa hè giữa các quán ăn di động với đống ghế nhựa.
Trên một trong những ngả đường đông đúc nhất, ngay cạnh trung tâm của khu phố cổ là thánh đường Giuse xây từ hồi Việt Nam còn là thuộc địa Pháp. Đang giữa tuần nhưng cứ một lúc lại nghe tiếng cọt kẹt của ghế gỗ khi có người rời điện thờ hoặc vừa an tọa. Phần lớn đều là người trẻ. Chủ quản thánh địa, linh mục Antoni nói: "chỉ riêng tại giáo phận này đã có tới 100 người tuổi trưởng thành nhập đạo mỗi năm còn riêng tại Hà Nội thì 300 mỗi năm.
Vị linh mục ngạc nhiên bởi khuôn mặt ngỡ ngàng của tôi. -Người dân tới đây rồi nghe được lời Chúa từ ngoài qua loa phóng thanh hoặc vào bên trong dự bài đọc, thấy hàng xóm láng giềng mình là dân công giáo và thế là người ta cũng muốn được là một thành viên trong cộng đồng công giáo – linh mục giải thích với tôi vì sao con số người nhập đạo lại lớn vậy. Trên toàn Việt Nam, khoảng 40 ngàn người tuổi trưởng thành nhập đạo làm con của Chúa mỗi năm – những người có liên hệ với Giáo hội Việt Nam cho biết.
Tại Hà Nội, nhà dòng được chia làm hai khu bởi số người muốn học quá đông. Một khu có tới 168 chủng sinh học, một khu 150. Không thiếu người muốn thụ phong linh mục nhưng nhà nước hạn chế số chủng sinh được chúng tôi nhận vào nhà dòng – linh mục Antoni giải thích. Tuy vậy, có những học viên nhà dòng tại Hà Nội xuất thân từ các tỉnh khác không có nhà dòng, hoặc số lượng chủng sinh bị hạn chế khiến họ không thể nhập học để sau đó làm linh mục. Kể từ năm1954, khi người cộng sản nắm quyền tại Bắc Việt và đuổi người Pháp đi, tới tận năm 1989 không một nhà dòng nào được hoạt động hợp pháp. Đôi khi có các hoạt động của một số đơn vị đơn lẻ với hạn chế nhập học, 6 năm mới có một học viên được nhập. Các vị linh mục tương lai phải học tập trong bí mật, như một trong những giám mục chúng tôi được gặp ở miền Bắc. Chúng tôi hẹn gặp lúc tối muộn, linh mục nhắc chúng tôi đừng để lộ tên ông.
- Dẫu sao người ta vẫn biết các anh đang ở chỗ tôi – vị linh mục nói một cách điềm tĩnh.
- Các linh mục liên tục bị theo dõi, họ biết chúng tôi làm gì, đi đâu, gặp ai – linh mục liệt kê.
- Nhưng tôi chẳng sợ – linh mục nói tiếp.
- Bởi riêng tôi đã phải chờ 30 năm để được thụ phong linh mục – ông nói với ánh mắt của một chiến sĩ dày dặn kinh nghiệm. Ông nhập chủng viện năm 1958 nhưng chỉ một năm sau đó phải rời về nhà riêng. Như vậy vẫn chưa là gì so với hầu hết bạn bè ông từng bị đẩy vào trại tập trung chỉ bởi bày tỏ ý nguyện muốn nhập học nhà dòng. Vị giám mục này tới tận những năm 90 mới được thụ phong linh mục. Ngày nay, nhà dòng được phép mở cửa nhưng lại bị gây phiền bởi các hạn chế giả tạo: từ 7 tới 10 học viên mỗi năm tùy giáo phận. Thế nên các linh mục tương lai vẫn phải tu luyện bí mật hoặc tu luyện ở nước ngoài rồi thụ phong linh mục ở nước ngoài.

Xe ủi giữa thánh đường

Cạnh thánh đường và nhà dòng có ngôi nhà của Giáo hội bị lấy mất. Nay là trường phổ thông cơ sở nhà nước. Vấn đề sở hữu là một trong những xung đột lớn nhất giữa nhà nước và Giáo hội. Không xa thánh đường, trong một công viên nhỏ, tòa nhà đứng đó là nơi mà từ những năm 50 từng là tòa khâm sứ. Cộng sản thu hồi tòa nhà cùng lúc với thời điểm cắt đứt quan hệ ngoại giao với tòa thánh mà cho tới nay chưa gây dựng được lại. Hai năm trước giáo dân từng biểu tình ôn hòa và tổ chức cầu nguyện để đòi hoàn trả tòa khâm sứ, kết thúc bằng công an tới can thiệp và đánh đập.
- Sinh viên tham gia biểu tình bị ghi danh và bị hạ hạnh kiểm ở trường – một trong những phụ nữ từng tham gia biểu tình tâm sự với tôi vậy. Đang là thứ bảy, cô rời thánh đường đầy ắp người, nơi lễ mi-sa buổi tối vừa kết thúc. Độ tuổi trung bình của những người dự lễ là 25. Rồi hàng người xếp hàng dài tới khoang xưng tội.
- Truyền thông liên tục tấn công và bêu xấu chúng tôi còn chúng tôi thì chằng có cách nào tự vệ – cô nói. Quả thật, giáo dân Việt Nam không được có báo, đài phát thanh hay truyền hình của riêng mình. Ở miền Nam thì chỉ có một tờ báo mang tên “Công giáo và Dân tộc” hoàn toàn phụ thuộc chính quyền nhà nước, do vài ba “giáo dân yêu nước” thành lập để tuyên truyền khi cần tấn công hàng giáo phẩm. Người công giáo cũng không được thành lập trường học trên tiểu học, bệnh viện cũng không, người công giáo không được nhận vào cơ quan hành chính hay công an.
- Chúng tôi đâu có muốn làm cách mạng, chúng tôi chỉ cầu nguyện cho Việt Nam được tự do – cô sinh viên nói tiếp.
- Chúng tôi còn cầu nguyện cho những người cộng sản, trong lòng chúng tôi không có hận thù – cô nói ngay.
- Phải thật lòng mà nói tôi chẳng biết gì về các chính trị gia nước tôi. Tôi biết mọi điều về Barak Obama nhưng tôi không biết thủ tướng Việt Nam tên gì! – Cô nói với sự thật thà đáng xúcđộng.
- Chính quyền thường nói họ thu hồi sở hữu của Giáo hội để phục vụ việc công. Được thôi,nếu đó là bệnh viện hoặc trường học. Nhưng nếu lấy nhà đất của Giáo hội để biến nó thành khách sạn hoặc tụ điểm giải trí thì việc công mà nhà nước nói đó thật sự là việc gì đây? – cô sinh viên đặt câu hỏi có sẵn câu trả lời. Nhìn từ khía cạnh tư tưởng Lê-nin mà Việt Nam phải tuân thủ thì sự chuyện không có gì phức tạp: không có sở hữu cá nhân, bởi chỉ có nhà nước mới là đơn vị quản lý mọi khu bất động sản, từng mảnh đất dẫu nhỏ đều thuộc sở hữu nhà nước và nếu nhà nước cho rằng cần phải thay đổi nguyên tắc sử dụng mảnh đất nào đó, nhà nước có thể sử dụng như một ông chủ.
Cũng trên cơ sở đó, nhà dòng Giáo hoàng ở Đà Lạt miền trung Việt Nam đang bị phá bỏ. Thay vào đó sẽ là tụ điểm giải trí hiện đại. Xe ủi đã tung hoành tại các thánh đường ở Thiên An, Vĩnh Long, Long Xuyên và Nha Trang. Năm nay, chính quyền mới yêu cầu giáo dân Cồn Dầu (ngoại ô Đà Nẵng trung phần Việt Nam) hoàn lại những tòa nhà và đất đai mà gần như không trả bồi thường, kể cả các sơ dòng Mến Thánh Giá ở Sài Gòn . Chúng tôi đã gặp được các sơ. Các sơ từ chối trao bất động sản của mình cho nhà nước, hiện đang chờ diễn biến tiếp theo.
Cũng vì những lý do tương tự như trên mà dòng Chúa Cứu Thế thuộc giáo phận Thái Hà ở Hà Nội gặp phiền phức.

Giáo xứ của “những kẻ phản động”

Cha Peter Nguyễn Văn Khải nhiều lần giám chắc với tôi qua sms: “Đừng sợ, Chúa bên ta,chúng ta đâu có hãi sợ” , để trả lời cho quan ngại của chúng tôi liệu chúng tôi có gây thêm phiền toái khi lui tới thăm dòng Chúa Cứu Thế. Tất nhiên không phải lo cho chúng tôi. Chúng tôi sẽ trởvề Ba Lan còn những người chúng tôi gặp gỡ phải ở lại Việt Nam. Giáo xứ Thái Hà có lẽ là cộng đồng công giáo được biết tới nhiều nhất tại Việt Nam. Và cũng là một trong những giáo xứ bị chính quyền cảnh giác nhất. Chúng tôi tới hẹn bằng taxi nhưng không nói với bác tài xế địa chỉ mà yêu cầu ông đổ vài trăm mét trước điểm hẹn.
– cha Peter cười như vừa kể chuyện khôi hài độc đáo, chỉ cho chúng tôi xem máy camera treo trên cột. Trong phòng gửi đồ của nhà dòng, chúng tôi ngỡ ngàng được xem các tấm hình đã từng thấy từ trước với các giáo dân bị đánh ở Đồng Chiêm hồi tháng giêng vừa qua khi công an và quân đội tuân lệnh chính quyền trung ương phá hủy thánh giá trên đồi nghĩa địa. Máu đã chảy nhưng may thay không ai thiệt mạng. Các cha dòng Chúa Cứu Thế và các giáo dân đã tới Đồng Chiêm động viên dân chúng để rồi cũng bị đánh.
Thái Hà, lễ mi-sa buổi tối giữa tuần mà nhà thờ chật người trẻ tuổi. Kể cả khi tính rằng 60% xã hội Việt Nam là những người chưa tới 35 tuổi thì con số người trẻ có mặt trong nhà thờ vẫn là điều đặc biệt. Vào Chủ Nhật, có tới 8 lễ mi-sa được cử hành cho khoảng 2 ngàn giáo dân mỗi lễ. Tại một trong những tòa nhà hiếm hoi chưa bị chính quyền chiếm dụng của dòng Chúa Cứu Thế, một vài thân hữu đã chờ sẵn. Luật sư Lê Quốc Quân, có liên hệ với giáo phận, từng du học tại Hoa Kỳ. Sau khi trở về Việt Nam anh bị tịch thu hộ chiếu bởi trong thời gian ở Châu Âu anh từng có những phát biểu phê phán chính quyền cộng sản. Anh cũng phải ở trong tù một thời gian.
- Tôi đã quen với việc thỉnh thoảng tôi lại nằm trong sự quản lý chặt chẽ, nhiều khi tôi phải vắt óc tính sao ra khỏi nhà mà không bị phát hiện – anh nói với nụ cười trên môi. Tất cả mọi người trong nhóm này đều nói với sắc tươi sáng khi liệt kê những hiện tượng chính quyền miệt thị và trù dập. Vị truyền đạo, Antoni Nguyễn Văn Tang (cứ hai người Việt thì có một mang họ này, hưởng họ dòng vua Nguyễn) đang ngồi bên tôi cũng như vậy, anh đồng ý với tất cả những gì mọi người nói và mang kèm nụ cười sáng. Ảnh chụp anh bị đánh không lâu trước đây bởi muốn tới Đồng Chiêm từng được truyền đi khắp miền thế giới.
Phần lớn đất đai của giáo xứ Thái Hà đã bị nhà nước tịch thu. Cũng tại đây, các cuộc biểu tình khổng lồ đã xảy ra khi chính quyền lại viện cớ xây công viên để đòi lấy đi một cách bất hợp pháp mảnh đất. Vào năm 2008, một số giáo dân Thái Hà trong phiên tòa giả tạo bị kết án tù bởi tham gia “chống chính quyền”. Hàng ngàn người cầm nến cầu nguyện đòi thả tự do cho những người này. Các cha dòng Chúa Cứu Thế thì bị luận tội “lật đổ chính quyền”. Kể từ đó, giáo xứThái Hà liên tục bị giám sát. Những người Việt trong cuộc gặp gỡ mang cho chúng tôi xem các mảnh thân thánh giá bị phá nổ và lọ đựng hơi cay công an dùng để chống lại các giáo dân biểu tình. Trên lọ hơi cay, hàng chữ khắc rõ: Bộ Công An sản xuất. Anh luật sư hỏi địa chỉ e-mail của tôi. Tôi ghi địa chỉ lên giấy đồng thời cảm giác không khí xung quanh có phần căng thẳng. Có ai đó tiến tới vị luật sư nói lại tin gì đó. Vị luật sư nhanh chóng xé tờ giấy tôi đưa rồi nhét chúngvào sau ghế với tư thế bất an rồi ra hiệu cho chúng tôi hiểu rằng chúng tôi nên rời nơi đây.– Chúng ta liên hệ sau – với vẻ xao động mỗi lúc một tăng. Tôi kịp ghi lại địa chỉ của anh.

Thánh giá bị phá

Mãi tới những ngày cuối của chuyến công tác Việt Nam chúng tôi mới tới Đồng Chiêm.Trước đó, chúng tôi đi cùng với những người bạn của mình từ Hà Nội tới các giáo phận ở những miền quê lân cận. Lễ mi-sa mỗi ngày tiếp đón 600 người, trong khi giáo phận có tổng cộng 2500 giáo dân, tất cả đều là người hành đạo. Chúng tôi chuyển sang xe khác có kính đen, vượt qua đống đá được trải ra đấy để cản đường vào thôn kể từ ngày xảy ra sự kiện đẫm máu. Cây cầu duy nhất dẫn tới thôn kể từ hồi tháng giêng bị công an mật giám sát chặt chẽ. Hôm nay cây cầu có vẻ như được thông. Chủ chăn giáo xứ nói:
- Từ trước tới nay chẳng có nghi vấn gì xung quanh vấn đề sở hữu quả đồi, từ 200 năm nay thuộc về Giáo hội. Vấn đề nảy sinh khi người dân dựng thánh giá trên đồi. Quân đội, công an tới và thánh giá bị phá nổ. Tôi phải tới trình công an và phải chứng kiến sự việc thánh giá bị dẹp.Tôi lo cho giáo dân, sợ họ lại bị đánh nữa – vị linh mục nói. Một linh mục khác bước vào nói gì đó với vị chủ chăn khiến ông âu lo, nhanh chóng kết thúc cuộc nói chuyện. Tụi mật vụ đeo kính râm để tâm tới chiếc xe của chúng tôi. Chúng tôi tẩu thoát trong phút chót. Cha Khải tin rằng chỉ cần chạy chậm chút thôi có lẽ chúng tôi đã bị chặn đường. Qua cầu cũng có mật vụ đứng đó. –Và nếu chúng không thấy khuôn mặt quen của linh mục ở giáo phận láng giềng thì chúng ta ắt bị ném đá – linh mục nói thêm. Mới về tới ngoại ô Hà Nội mà chúng tôi đã gặp hai xe công an vượt lên, bên trong chở các sĩ quan trang bị vũ khí tới tận răng.
- Ô kìa, chính là tên công an từng tấn công tôi – linh mục chỉ qua kính xe viên sĩ quan đã mấy lần rượt theo ông.
- Chắc tụi chúng tới Đồng Chiêm sau khi được mật vụ báo tin về chuyến thăm của chúng ta – cha nói với giọng âu lo. Ngay khi trở lại Ba Lan, tôi nhận được tin rằng lại thêm một nhóm dân bị đánh đập vì dám lại gần nơi thánh giá bị phá.