Giáo hội kiểu Việt Nam

Jacek Dziedzina (Bến Việt dịch từ nguyên bản tiếng Ba Lan)

Phần 1.- Tìm hiểu Việt-Nam

'

Lời nói đầu

Tuần báo giấy in thuộc hàng lớn nhất Ba Lan chuyên đề công giáo “Gość Niedzielny”(”Khách Chủ Nhật”) phát hành hôm 16 tháng 5 năm 2010 có ra mắt phụ san chuyên về Giáo hộiViệt Nam nhan đề “Giáo hội kiểu Việt Nam” . Phụ san là kết quả chuyến công tác của 2 phóng viên bí mật tới Việt Nam, bằng vi-sa du lịch để bí mật gặp gỡ các nhà hoạt động tôn giáo, nhân quyền tại Việt Nam.

Chuyến công tác gần 1 tháng tại Việt Nam đã đưa hai nhà báo Ba Lan đi các khắp miền đất nước, có mặt ở những vùng sâu, vùng xa chưa nhà báo Châu Âu nào có mặt. Đây là lần thứ 2,người Việt nhận được ân huệ đặc biệt khi có báo Ba Lan cho in riêng một phụ san nhiều trang chuyên đề Việt Nam. Phụ san đầu tiên in năm 2002 với hình thức đặc biệt bởi được dùng Việt ngữ, do nhật báo lớn nhất của Ba Lan là Gazeta Wyborcza thực hiện cùng một số nhà báo và thông dịch viên người Việt. Lần này, phụ san miễn phí được kèm theo tuần báo công giáo GośćNiedzielny, phát hành trên toàn lãnh thổ Ba Lan.

Phụ san 16 trang tổng hợp 3 bài viết. Bài đầu giới thiệu cảm nghĩ và mục đích của tác giả phụ san, một bài phóng sự dài về quá trình tìm hiểu giáo dân Việt trên nhiều vùng đất nước và một bài viết riêng về cuộc gặp gỡ linh mục Nguyễn Văn Lý. Các bài viết của phóng viên JacekDziedzina đều đầy ắp thông tin sinh động, hóm hỉnh và chuyên nghiệp, xen kẽ nhiều hình ảnh chất lượng và độc đáo của phóng viên ảnh Romek Koszowski.

Tấm hình tác giả mô tả là “tấm hình bi thảm nhất” chụp các thai nhi mới bị nạo hút bởi chương trình kế hoạch hóa gia đình, do các linh mục xin gom từ bệnh viện để làm lễ đặt tên và mai táng chúng. Bài phóng sự dài bắt đầu bằng nhận xét của các giáo dân, nói “Chúng tôi đang sống trong trại tập trung khổng lồ” và lời lý giải của tác giả phóng sự, rằng câu nói đó không hề cường điệu.

Phụ san chuyên đề Giáo hội Việt Nam được xuất bản là sự kiện đặc biệt không dễ có được,bạn đọc cũng có thể chia sẻ cảm nghĩ và tri ân tới tác giả phụ san, ký giả Jacek Dziedzina qua địa chỉ email được công bố trong phụ san: jdziedzina@goscniedzielny.pl . Ký giả Jacek Dziedzina sử dụng các ngôn ngữ Anh, Pháp và Ba Lan.

Việt Nam không chỉ dành cho khách du lịch

Phải viết bài thế nào để đừng đốt chiếc cầu sau lưng và để còn có thể trở lại Việt Nam? Nếu muốn vậy, cách duy nhất là dừng viết ở đây. Việc các cơ quan chức năng quan tâm tới kết quả chuyến công tác gần một tháng của chúng tôi tại Cộng Hòa Xã Hội Chủ Nghĩa Việt Nam dĩ nhiên là điều dễ đoán.

- Tôi là người thuộc cơ quan chịu trách nhiệm về vấn đề cư trú của ông ở Việt Nam – một gã đàn ông, như vừa từ dưới đất chui lên, trong tay cầm ảnh của tôi, tự giới thiệu về mình như vậy giữa thủ đô Hà Nội.

- Tôi chỉ nhắc rằng ông sử dụng thị thực du lịch. Mà chúng tôi lại nhận được tin, rằng ông đang có những hoạt động khác với mục đích trình bày trước đây – người phát ngôn này, hóa ra là “cận vệ” của chúng tôi.

Thực vậy. Khách du lịch đâu có gặp gỡ các vị linh mục từng lãnh án nhiều năm tù, không gặp các luật sư bị trù dập hay các nhà truyền giáo nước ngoài hoạt động ngầm, đâu có tới các vùng núi non hẻo lánh bất khả xâm phạm đối với dân du lịch, nơi dân nghèo miền núi thuộc nhóm thiểu số H’ mong bị ép kí giấy nhận bỏ đạo. Khách du lịch không lợi dụng đêm tối để ngồi trên những chiếc xe máy bí mật đặt trước để tới được lễ mi-sa tổ chức chui tại vùng đất mà mọi hoạt động tôn giáo đều bị cấm đoán. Khách du lịch cũng chẳng bao giờ tham dự buổi tụ họp cầu nguyện bất hợp pháp bên điện thờ bí mật đặt trong cửa hàng điện tử. Khách du lịch cũng đâu phải tranh thủ từng phút chót để trốn thoát công an mật ở nhà quê, nơi người dân thôn dã từng biểu tình chống phá Thánh giá. Có điều là cớ gì, một cán bộ an ninh lại là kẻ chỉ định cho tôi đâu là du lịch và tới đâu không phải là du lịch nữa?

Tất nhiên những cái đó không phải là tất cả sự thật về đất nước Việt Nam được cộng sản thống nhất 35 năm trước. Với những ai không thử chõ mũi vào những chỗ không cần thiết thì Việt Nam là một trong những đất nước yên bình nhất thế giới. Khung cảnh vịnh Hạ Long như trong chuyện cổ tích, di chuyển ngược dòng như điên rồ trên đường phố (thậm chí vỉa hè) bằng xe máy, hũ rượu vang tuyệt hảo gần Đà Lạt, mùi thơm ngọt của bánh làm từ gạo gói trong lá chuối và trên hết là tính cả tin và lòng nhiệt thành không đâu có được của người Việt Nam. Từng đó lý do đã đủ để ít nhất một lần trong đời dành ra vài tuần quên đi tiêu chuẩn Châu Âu và chạm tay vào miền Đông Nam Á. Có điều là chính quyền Hà Nội muốn sao chỉ cho bức tranh Việt Nam như vậy lọt ra bên ngoài.

Tại sao Việt Nam và tại sao đúng lúc này?

Từ lâu nay chúng tôi theo dõi các diễn biến tại Việt Nam nhất là hiện trạng giáo dân vốn là dân thiểu số chiếm từ 8% tới 9% trong tổng số 86 triệu dân Việt. Chỉ sau Philippines, Việt Nam là nước đông giáo dân nhất và đồng thời là Giáo hội phát triển năng động nhất Á Châu dù bị hạn chế và trù dập. Một đằng, các hãng truyền thông loan tin về chính sách nới lỏng của cầm quyền cộng sản đối với giáo dân công giáo, mặt khác, ở một số vùng, chính quyền trù dập giáo dân mạnh mẽ hơn. Chúng tôi muốn chính mình nghiên cứu Giáo hội Việt Nam tồn tại ra sao. Cơ hội đã tới, trên hết bởi lễ kỷ niệm 350 năm thành lập hai trụ sở truyền giáo đầu tiên tại Việt Nam và 50 năm thành lập Hội đồng Giám mục Việt Nam. Năm nay cũng là dịp kỉ niệm 35 năm ngày kết thúc chiến tranh với thất bại của Hoa Kỳ từng hỗ trợ Nam Việt Nam chống chọi với cộng sản miền Bắc.

Tất cả các sự kiện mô tả trong những bài sau cũng như địa điểm và nhân vật đều có thật. Tuy vậy, bởi những lý do hiển nhiên, chúng tôi không thể công bố tên tất cả các địa danh và tên tuổi của tất cả các nhân vật. Ngay sau khi trở về Ba Lan, tôi đã nhận được tin rằng một số bạn hữu người Việt của chúng tôi bị công an bắt giữ và tra hỏi. Chúng tôi chỉ công bố tên của những người đã cho phép chúng tôi công bố. Có những người thậm chí khuyến khích chúng tôi: các anh cứ viết hết sự thật về hiện trạng Việt Nam, bài viết sẽ giúp chúng tôi nhiều hơn là câm nín.

Chúng tôi ra mắt phụ san này bởi Ba Lan và toàn Liên Minh Châu Âu ký kết hợp đồng giao thương với Việt Nam mà không hề có đòi hỏi gì trong lĩnh vực nhân quyền, dẫu rằng chính quyền Việt Nam hãi sợ dư luận quốc tế, biết sợ hơn nhiều so với chính quyền Trung Quốc. Tuyển tập các bài viết dưới đây còn được gửi tặng các vị chính giới.

E-mail bị kiểm duyệt

Viên hải quan với vẻ nhàm chán cộp con dấu cho phép nhập cảnh và đưa lại hộ chiếu cho tôi. Đường vào rộng mở. Nhưng tại sao khi tiếp tôi xong, ông ta ra khỏi buồng và nói chuyện điện thoại? Tôi đoán sẽ có “cận vệ” trong những ngày ở Việt Nam, chắc chắn ông này gọi điện để báo rằng chúng tôi mới tới… Ổn thỏa, hóa ra trong đám hành khách Aeroflot bay từ Moscow,tôi là người ra cuối cùng thế nên viên hải quan giờ mới có dịp gọi điện và duỗi chân. Tôi tự cười chê mình quá đỗi hoài nghi. Tuy vậy, tôi phải phân bua (với bạn đọc – BV) rằng tôi đã có tới gần hai tháng liên lạc với những người Việt hứa giúp đỡ khi chúng tôi tới Việt Nam:

- “Tôi không thể viết cho anh nhiều hơn, e-mail bị quản lý”; “cẩn trọng với địa chỉ X này”; “không được tới vùng Z này để gặp vị giám mục S đó với bất kỳ lý do gì, sẽ phiền là cái chắc”; “tôi sẽ kiếm cho các anh một tài xế taxi tin được, sẽ chở các anh tới mọi nơi cần thiết”; “tôi rất sẵn lòng gặp các anh, nhưng chúng ta phải cẩn thận bởi tôi hoạt động ngầm ở trong nước”.

Tới Việt Nam qua Moscow bằng đường bay Nga, dẫu không thoải mái lắm, vẫn là lựa chọn tối ưu vì những di sản lịch sử để lại. Chính cha đẻ của Việt Nam thống nhất là ông Hồ Chí Minh đã nhập nội chủ nghĩa xã hội từ Moscow. Ngoài ra thì hình như ban lãnh đạo hàng không Nga chưa kịp nhận ra rằng Liên Bang Xô Viết đã sụp đổ từ hai thập niên nay. Cho tới giờ mà trang phục của chiêu đãi viên hàng không vẫn chưa có gì thay đổi, vẫn đính trên tay lô-gô cũ với những biểu tượng như búa và liềm Xô-Viết. Dẫu rằng 5 năm trước, tôi vẫn thấy hoa tươi nằm dưới tượng Lê-nin hay ảnh Stalin đặt sau mặt kính xe tải quân đội Nga, nhưng đồng phục Xô-Viết của đội ngũ tiếp viên Aeroflot vẫn gây ấn tượng với tôi. Nhất là khi đội ngũ này dường như không bị đào thải kể từ thời Androtop. Nhưng như thế có lẽ lại hay: đỡ sốc hơn khi nhập cư vàoViệt Nam, giúp ta chóng quen với màu đỏ nhan nhản khắp nơi trên loạt áp-phích mừng 80 năm hữu nghị với Anh Cả, bao phụ nữ trên máy cầy và khuôn mặt tươi cười của bác Hồ, vốn là tên gọi quen thuộc của lãnh đạo cộng sản Việt Nam đầu tiên.

Hoặc chồng, hoặc nhà nước

Chỉ có điều là những thứ ấy không phải là di vật quá khứ còn sót lại.

- Em hoàn toàn tin tưởng vào Đảng – Hiền, cô sinh viên Hà Nội nhanh chuyện và hồ hởi nói chuyện chính trị. Chúng tôi ngồi trên chiếc ghế bên hồ Hoàn Kiếm ngay giữa thủ đô, địa điểm ưa thích của các bộ ảnh cưới và các bài tập tai-chi buổi sáng. Hiền bỗng dưng xuất hiện không rõ từ đâu và hỏi có thể ngồi cùng hay không.

- Em nghĩ rằng sẽ tốt hơn cho đất nước cũng như cho sự ổn định của nó nếu chỉ có một đảng cầm quyền mà thôi – cô nói hình như rất thật. Cô học lịch sử và muốn sau này làm giáo viên. Nhà nước bỏ tiền đào tạo các thầy cô giáo và sĩ quan công an tương lai nên Hiền không phải ưu tư chuyện kinh tế. Kết thúc đại học, cô cũng không phải lo sẽ không có tiền để sống.Giáo viên tại Việt Nam đang có giá. Rất lạ rằng giáo viên giảng dạy ở nông thôn kiếm nhiều tiền hơn là thành thị: khoảng 8 triệu đồng Việt Nam, tức là trên dưới 400 đô-la một tháng. Giáo viên ở thành thị chỉ kiếm được nửa khoản tiền đó. Hiền nói rằng chính quyền muốn bằng cách đó khuyến khích giáo viên đi dạy ở vùng xa. Còn giáo viên thành thị đằng nào cũng có nhiều cơ hội kiếm thêm bằng nghề khác.

- Còn anh, anh làm nghề gì? – Hiền hỏi. Tôi trả lời trống lảng.

- Thế anh có phải công tác khi di chuyển thế này hay không? – tôi cảm giác hình như cô bé thùy mị này đang tự bộc lộ mình là ai sau mỗi câu hỏi. Và hình như cô ta càng lúc càng mất tự tin khi tôi là người cầm trịch câu chuyện.

- Thế nếu cô phải chọn giữa trung thành với nhà nước và trung thành với chồng thì sao? –Tôi hỏi và thấy cô nở nụ cười hoảng sợ và kín kẽ liếc mắt sang bên.

- Em sẽ chọn nhà nước – cô nói với giọng điềm tĩnh.

- Thế nếu nhà nước luận tội oan cho chồng của cô, bỏ anh ấy vào tù vì bất đồng quan điểm thì sao? – rõ là tôi đang tra tấn cô sinh viên. Cô không còn trả lời như máy tự động nữa.

- Có lẽ em sẽ chọn nhà nước – hình như mặt tôi lúc đó trông bi thảm lắm thế nên cô sinh viên lại nói:

- Nhưng nếu em tin chồng, em sẽ thỉnh cầu nhà nước thả tự do cho chồng.

Tôi xin lỗi cô sinh viên để lánh sang một bên nhấc điện thoại. Trong lúc nói chuyện, tôi thoáng thấy Hiền không còn giữ ý gì mà nháo nhác nhìn sang một hướng như thể đang tìm ai đó dù trước đó cô nói rằng không chờ ai cả.